Buzdolabı bir sabah çalışmıyor. Servis geliyor, kartı yanmış. "Şebeke kaynaklı" diyor. Sigorta atmamış, evdeki hiçbir şey olmamış, sadece buzdolabının kartı gitmiş.
Bu tabloyu duyanların çoğu aynı soruyu soruyor: akım korumalı priz alsaydım bu olmaz mıydı?
Cevap "evet" ya da "hayır" kadar basit değil. Bu yazıda akım korumalı prizin ne yaptığını, neyi yapmadığını, hangi cihazda işe yaradığını ve alırken hangi sayıya bakılacağını anlatıyoruz.
Akım korumalı priz ne işe yarar?
Adı yanıltıcı. "Akım korumalı" deniyor ama cihaz aslında gerilim darbesine karşı koruma yapıyor.
Şebekede zaman zaman çok kısa süreli, çok yüksek gerilim sıçramaları olur. Yıldırım düştüğünde, trafo devreye girip çıktığında, komşu binada büyük bir motor durduğunda hat üzerinde birkaç mikrosaniyelik bir darbe oluşur. Bu darbe 220 volt değil, birkaç bin volt olabilir.
Sigorta bunu görmez. Sigortanın işi akımın miktarı, süresi mikrosaniye olan bir gerilim sıçraması ona göre yok hükmündedir. Kaçak akım rölesi de görmez, çünkü ortada kaçak yoktur.
Darbeyi gören tek şey, cihazın kendi güç katıdır. Ve çoğu zaman orada bir şey yanar.
Akım korumalı prizin işi tam olarak budur: darbeyi cihaza ulaşmadan önce toprağa yönlendirmek.
Nasıl çalışır?
İçinde varistör denen bir eleman vardır. Varistör normal şartlarda yalıtkan gibi davranır, üzerinden akım geçirmez. Ama gerilim belirli bir eşiği aştığı anda direnci ani biçimde düşer ve fazla enerjiyi üzerine alıp toprağa aktarır.
Yani priz darbeyi "durdurmaz", kendi üzerine çeker.
Bu ayrım önemli, çünkü sonraki sorunun cevabı burada saklı.
Akım korumalı priz tek kullanımlık mı?
Tam olarak değil, ama sınırsız da değil.
Varistör her darbede biraz yıpranır. Küçük darbelerde binlerce kez çalışabilir. Ama büyük bir darbe — yakına düşen bir yıldırım gibi — varistörü tek seferde bitirebilir.
Bitmiş bir varistörün iki hali vardır:
- • Açık devre olur — priz elektrik vermeye devam eder ama artık koruma yoktur. Kullanıcı bunu fark etmez, cihazını korumalı sanır.
- • Kısa devre olur — priz elektriği keser ya da içindeki termik sigorta atar. Bu daha iyidir, çünkü haber verir.
İşte bu yüzden üzerinde koruma göstergesi olan modeller tercih edilmelidir. Küçük bir ışık, "koruma aktif" diye yanar. O ışık söndüyse priz hâlâ elektrik veriyor olabilir ama koruma bitmiştir; değiştirmek gerekir.
Kaç joule olmalı? En çok sorulan soru bu
Joule, prizin ne kadar enerji yutabileceğini gösterir. Kapasite gibi düşünün: 1.000 joule'lük bir priz, ömrü boyunca yaklaşık o kadarlık darbe enerjisi soğurabilir.
Kaba bir yol gösterici:
| Joule |
Neye uygun |
| 200 – 400 |
Şarj aleti, lamba, küçük ev aleti |
| 400 – 900 |
Televizyon, modem, ses sistemi |
| 900 – 2.000 |
Buzdolabı, çamaşır makinesi, bilgisayar |
| 2.000 ve üzeri |
Sunucu, oyun bilgisayarı, hassas laboratuvar cihazı |
Buzdolabı için akım korumalı priz kaç joule olmalı diye soranlara pratik cevap: en az 900 joule. Buzdolabı ve derin dondurucu gibi kompresörlü cihazlar hem pahalıdır hem de kartları hassastır; alt sınırdan alınan bir priz kısa sürede tükenir.
Joule değeri prizin üzerinde ya da kutusunda yazar. Yazmıyorsa, o ürün hakkında bilinmesi gereken en önemli bilgi eksik demektir.
Kaç amper olmalı, kaç watt taşır?
Joule korumayla ilgilidir, amper ise yükle ilgilidir. İkisi karıştırılıyor.
Türkiye'de standart priz 16 amperdir, yani yaklaşık 3.500 watt taşır. Akım korumalı prizlerin çoğu da 16 amperdir ama bazı ucuz çoklu modeller 10 amperle sınırlıdır.
Ölçmek için basit bir hesap: watt ÷ 220 = amper.
Cihazınız kaç amper çekiyor?
Cihazın etiketindeki watt değerini yazın, prizin taşıyıp taşımayacağını hesaplayalım.
watt
Watt değeri cihazın arkasındaki ya da altındaki etikette yazar.
- • 1 buzdolabı kaç amper çeker? Çalışırken 0,5–1,5 amper. Ama kompresör ilk kalkışta kısa süreli olarak bunun beş katına kadar çıkabilir.
- • Elektrikli ısıtıcı 2.000 W → yaklaşık 9 amper
- • Çamaşır makinesi ısıtma anında 2.200 W → 10 amper
Bu yüzden bir akım korumalı prize ısıtıcı, su ısıtıcısı ya da elektrikli ocak bağlamak doğru değildir. O prizler koruma için tasarlanmıştır, yüksek sürekli yük için değil.
Gerçekten işe yarıyor mu? Dürüst cevap
Evet — ama beklentiyi doğru kurmak şartıyla.
Yaptığı şey: Şebekeden gelen ani gerilim darbelerini cihaza ulaşmadan önce üzerine alır. Beyaz eşya kartı, televizyon güç katı, modem ve bilgisayar besleme ünitesi bu darbelerden zarar gören parçalardır. Koruma buralarda gerçek bir fark yaratır.
Yapmadığı şeyler:
- • Sürekli düşük ya da yüksek voltajı düzeltmez. Şebeke 180 volta düşüp saatlerce orada kalıyorsa bu bir darbe değildir, akım korumalı priz bunu görmez. Bunun için voltaj ve akım koruyucu gerekir.
- • Elektrik kesintisine karşı bir şey yapmaz. Bilgisayarın kapanmaması isteniyorsa kesintisiz güç kaynağı gerekir.
- • İnsanı korumaz. Çarpılmaya karşı koruma kaçak akım rölesinin işidir. İkisi farklı cihazlardır; bunu ayrıntılı anlattığımız kaçak akım rölesi yazımız var.
- • Yıldırımın doğrudan isabetini karşılamaz. Doğrudan düşen yıldırım için bina paratoneri ve pano seviyesinde parafudr gerekir. Priz, hat üzerinden gelen artık enerjiye karşıdır.
Kısacası akım korumalı priz bir katman, tek başına bir kalkan değil.
Hangi cihazlara gerekir?
Ölçüt basittir: cihazın fiyatı prizin fiyatından yüksekse, koruma mantıklıdır.
Gerekir:
- • Buzdolabı, derin dondurucu — kompresör kartı pahalıdır
- • Çamaşır ve bulaşık makinesi — elektronik kart
- • Televizyon, ses sistemi
- • Bilgisayar, modem, ağ cihazları
- • Klima iç ünitesi
- • Kombi — kartı en pahalı parçasıdır
Gerekmez:
- • Elektrikli ısıtıcı, su ısıtıcısı, ocak — içinde korunacak elektronik yok, üstelik yüksek akım çeker
- • Basit lambalar, uzatma üzerindeki şarj aletleri
"TV için gerekli mi, buzdolabı için gerekli mi?"
İkisi de evet, ama farklı sebeplerle.
Televizyonda güç katı ve anakart darbeye çok duyarlıdır. Ayrıca antende ve internet kablosunda da darbe gelebilir — anten girişi de korumalı bir model varsa tercih edilmelidir.
Buzdolabında iş biraz farklıdır. Buzdolabı 7/24 fişte durur, yani şebekede olan her şeye maruz kalır. Üstelik kompresörün kendi kalkış darbesi de vardır. Yüksek joule değerli bir modelle çalışmak gerekir.
Nasıl seçilir? Bakılacak beş şey
1. Joule değeri. Yukarıdaki tabloya göre. Yazmıyorsa alma.
2. Koruma göstergesi. Işık ya da benzeri bir gösterge; koruma bittiğinde haber vermeli.
3. Amper ve kablo kesiti. 16 amper standarttır. Uzatmalı modellerde kablonun kesiti de önemlidir — ince kablo ısınır. Kablo seçimi konusunda kesit önemlidir.
4. Topraklama. Varistör fazla enerjiyi toprağa boşaltır. Topraklaması olmayan bir tesisatta akım korumalı priz büyük ölçüde işlevsiz kalır. Evde topraklama yoksa öncelik prizde değil, tesisattadır.
5. Sertifika ve etiket. TSE veya CE işareti, üretici adı, teknik değerlerin ürünün üstünde yazıyor olması. Bu bilgilerin bulunmadığı ürünlerde içeride ne olduğunu kimse bilmiyor demektir.
"Hangi marka daha iyi?" — Tunçmatik mi, Mutlusan mı?
Bu soru dükkânda da sürekli geliyor. Rafımızda iki marka var ve ikisi farklı ihtiyaca çalışıyor.
Mutlusan, duvara takılan tekli şok korumalı prizi yapıyor. Kablosuz, doğrudan prize oturuyor. Buzdolabı ya da çamaşır makinesi gibi tek bir cihazı korumak için, arkasında kablo dolaşmasın isteniyorsa doğru seçim.
Tunçmatik, Powersurge serisiyle daha geniş bir aralık sunuyor: tekli ve ikili duvar tipi, üçlü ve beşli kablolu uzatmalar. Ayırt edici tarafı, joule değerini ürün adında yazması — TSK6134 modelinin adında doğrudan "1050 J" geçiyor.
Karar verirken markadan önce şuna bakın: kaç joule, kaç amper, göstergesi var mı. Bu üç bilgi ikisinde de yazıyor; gerisi kullanım şekline göre değişir — duvara mı takılacak, kablo mu gerekiyor, kaç cihaz bağlanacak.
Hangi ürün kime uygun?
Rafımızda iki marka var: Mutlusan ve Tunçmatik. Aşağıdaki ayrım ihtiyaca göre yapılmıştır, fiyatlar ürün sayfalarında güncel olarak duruyor.
Tek cihaz korunacaksa ve duvara takılacaksa. Buzdolabının ya da çamaşır makinesinin arkasında kablo dolaşmasın isteniyorsa duvar tipi tekli modeller uygundur. Mutlusan tekli şok korumalı priz kablosuz, doğrudan prize oturuyor. Tunçmatik TSK19020 da aynı işi görüyor, siyah kasalı ve 1050 joule koruma değeriyle.
İki cihaz yan yanaysa. Televizyon ile modem, ya da bilgisayar ile ekran gibi ikili kullanımlarda Tunçmatik TSK19021 ikili model tek prizden iki çıkış veriyor, o da 1050 joule.
Cihaz prizden uzaksa, kablo gerekiyorsa. Masa altı, TV ünitesi arkası gibi yerlerde kablolu modeller gerekir. TSK19009 beyaz ve TSK19010 siyah 1,5 metre kabloyla üç yuva sunuyor.
Çok cihaz varsa. Çalışma masası ya da oyun kurulumu gibi beş cihazın toplandığı yerlerde Tunçmatik TSK6134 beş yuvalı. Joule değeri doğrudan ürün adında yazıyor — 1050 J.
Yukarıda anlattığımız kapasite paylaşımını burada hatırlamakta fayda var: beş cihazı tek prize bağlarken koruma bölünür. Pahalı bir cihaz varsa ona ayrı priz vermek daha doğru olur.
Aradaki farkları ve güncel fiyatları akım korumalı prizler kategorisinde yan yana görebilirsiniz.
Doğru bilinen yanlışlar
Bu üründe en çok karışan altı konu var. Hiçbiri kötü niyetli bilgi değil; ama beklentiyi yanlış yere kurdukları için alırken hayal kırıklığı yaratıyorlar.
"Yıldırıma karşı korur"
Kısmen doğru. Akım korumalı priz, yakına düşen yıldırımın hattı üzerinden eve ulaşan dolaylı darbeye karşı iyi iş çıkarır — evlerdeki hasarın büyük kısmı da zaten bundan olur. Ama doğrudan binaya düşen yıldırım bu ürünün boyunu aşar; o iş çatıdaki paratonerin ve pano tipi parafudrun işidir.
"Sigorta gibi çalışır, kısa devreyi keser"
Hayır — bu bambaşka bir ürün. Piyasada bir de sigortalı grup priz var; üzerinde genelde cam sigorta bulunur, aşırı akımı ve kısa devreyi keser ama gerilim darbesine karşı hiçbir şey yapmaz. Akım korumalı priz tam tersini yapar: darbeyi yutar, aşırı akıma karışmaz. İsimleri benzeştiği için raftaki en sık karışan iki üründür.
"Kaçak akıma karşı da korur"
Hayır. Kaçak akım, elektriğin gitmesi gereken yoldan çıkıp insan üzerinden ya da nemli bir yüzeyden akmasıdır; onu yakalayan cihaz panodaki 30 mA'lik kaçak akım rölesidir. Priz o hattı görmez bile. Neyin ne olduğunu ayrıntısıyla kaçak akım rölesi yazımızda anlattık.
"Voltajı sabitler"
Hayır, regülatör değildir. Şebeke 190 volta düştüğünde ya da uzun süre 245 voltta kaldığında akım korumalı priz devreye girmez — o gerilimi olduğu gibi cihaza iletir. Sabitleme işi regülatörün, kesintiye karşı destek işi kesintisiz güç kaynağının işidir. Priz yalnızca mikrosaniyelik ani sıçramayla ilgilenir.
"Joule ne kadar yüksekse o kadar iyi"
Yüksek joule iyidir ama tek ölçüt değildir. İçindeki varistörün tepki süresi (nanosaniye cinsinden) ve darbeyi hangi gerilimde kesmeye başladığı da en az onun kadar önemli. Etiketinde büyük bir joule rakamı olup tepki süresi yazmayan üründense, üç değeri birden açıkça yazan ürün daha güvenilirdir.
"Topraklama olmasa da iş görür"
Hayır. Varistörün yaptığı iş, fazla enerjiyi üzerine alıp toprak hattına aktarmaktır. Topraklaması olmayan bir prizde aktaracak yer yoktur; ürün takılır, ışığı da yanar ama korumanın büyük kısmı çalışmaz. Evde topraklama olup olmadığından emin değilseniz, priz almadan önce bunu ölçtürmek en doğrusu.
Müşterilerimizin en çok sorduğu sorular
Dükkânda bu üç soru sürekli geliyor. Cevapları kataloglarda yazmıyor.
"Akım korumalı priz olmazsa ne olur?"
Çoğu zaman hiçbir şey olmaz — yıllarca. Sonra bir gün olur.
Bu, kemer takmaya benzer. Kemersiz gidilen her yol kazayla bitmez; ama kazanın olduğu gün fark ortaya çıkar. Buzdolabı kartı, televizyon güç katı ya da kombi kartı yandığında maliyeti prizin çok üzerindedir.
Karar, ne kadar riske girileceğine göre verilir. Bir kombi kartının değişimi ile bir prizin fiyatı arasındaki farka bakmak, çoğu insanın kararını netleştiriyor.
"Prizin ışığı yanmıyor, bozuldu mu?"
Muhtemelen koruma tükenmiş demektir.
Priz elektrik vermeye devam ediyor olabilir — bu kafa karıştırıyor. "Çalışıyor" diye düşünülüyor ama koruma tarafı bitmiş oluyor. Işık koruma göstergesidir, elektrik göstergesi değil.
Işık sönmüşse cihaz artık normal bir uzatma kablosudur, değiştirmek gerekir.
"Çoklu prizde hepsi korumalı mı, yoksa biri mi?"
Akım korumalı çoklu prizlerde koruma prizin tamamı için çalışır, tek bir yuva için değil. Yani üzerindeki bütün cihazlar aynı varistör tarafından korunur.
Bunun bir sonucu var: koruma paylaşılır. Beş cihazı tek prize bağlamak, o prizin joule kapasitesini beş cihaz için kullanmak demektir. Pahalı cihazlar için ayrı priz kullanmak daha doğrudur.
Bir de şu var: akım korumalı bir prizi başka bir akım korumalı prize takmak koruma artırmaz, bazı modellerde tepki süresini bozar. Zincirlemekten kaçının.
Toparlarsak
Akım korumalı priz, şebekeden gelen ani gerilim darbelerine karşı bir katmandır. Buzdolabı, televizyon, bilgisayar ve kombi gibi elektronik kartlı cihazlarda gerçek koruma sağlar.
Alırken bakılacak sayı joule; buzdolabı ve beyaz eşya için 900 joule ve üzeri. Koruma göstergesi olmalı, topraklama şart, ısıtıcı gibi yüksek yük bağlanmamalı.
Yapmadıklarını da bilmek gerekir: voltaj düşüklüğünü düzeltmez, kesintiye çare olmaz, insanı çarpılmaya karşı korumaz.
Diğer kategoriler
Seçimde kararsız kalırsanız cihazınızı ve kullanım yerinizi söyleyin, uygun değeri birlikte belirleyelim.